admin – Levinas Studiekring ©2023

Studiedag 2026: Wie is ‘ons’? Denken met Levinas en Sontag

Donderdag 23 april | 11:00 – 15:00

Locatie: Professor Goossenslaan 1-01, Stappengoor, 5022 DM TILBURG.

Via sociale media en nieuwsbeelden zijn we voortdurend met onszelf en de ander bezig. Wat doet naar elkaar kijken met ons? En brengt ons druk maken over ons gebrek aan verbinding ons echt dichterbij elkaar?

Tijdens de openbare studiedag van de Levinas Studiekring onderzoeken we met Emmanuel Levinas en Susan Sontag de relatie tussen onszelf en de ander. Martine Berenpas laat via het denken van Levinas en Sontag zien hoe de stroom aan beelden ons morele gevoel kan afvlakken. Naud van der Ven bevraagt met Levinas het modieuze maar lege begrip ‘verbinding’ en laat zien waarom een echte relatie begint bij scheiding en verschil. Wat betekent het om de ander niet te reduceren tot beeld of begrip? En wat vraagt dat van ons?

De studiedag is vrij toegankelijk voor iedereen met een interesse in de filosofie van Emmanuel Levinas. Graag hier aanmelden.
Er zijn geen kosten aan de dag verbonden. We vragen u om op eigen gelegenheid te lunchen. Fontys heeft een mensa, maar u kunt ook zelf lunch meenemen.

Programma

Naud van der Ven – Levinas over scheiding en verbinding

Het woord ‘verbinding’ is een hoera-woord geworden dat in de media dagelijks door opiniemakers, coaches en psychiaters wordt gebruikt. Het is daardoor een leeg begrip geworden. In deze lezing poneert Naud van der Ven de stelling dat we door onderzoek naar de centrale plaats van het begrip ‘scheiding’ (séparation) bij Levinas het woord verbinding mogelijk weer kunnen laden met betekenis. Levinas moet daarvoor de strijd aanbinden met Heideggers ‘mede-zijn’, wat hij graag doet. Maar in feite ook met Kant, wat hij minder graag doet. Dat is wel nodig, aldus Van der Ven, omdat het oppervlakkige gebruik van het woord verbinding mede wortelt in Kants opvatting van verbinding als een voorgegeven, collectieve ervaring, via wat hij noemt ‘het gemeenschappelijk zintuig’. Die opvatting is behalve oppervlakkig ook gevaarlijk, aldus Levinas, omdat die aan de onherleidbare eigenheid van mensen gemakkelijk voorbijgaat. Als aan die eigenheid recht wordt gedaan zal meer betekenisvolle verbinding mogelijk zijn.

Martine Berenpas – Beeldcultuur en het morele appel: de relevantie van Sontag en Levinas

Welke invloed heeft het kijken naar het beeld van anderen op onze ethiek en onze morele verantwoordelijkheid? In deze lezing zal ik aan de hand van de ideeën van Susan Sontag en Emmanuel Levinas laten zien hoe ethiek onder druk komt te staan in onze beeldcultuur. Aan de hand van Sontags reflecties op fotografie en lijden en Levinas’ filosofie van de Ander zal ik onderzoeken hoe beelden afhankelijk zijn van interpretatie en dat juist de interpretatie het morele appèl dat op ons wordt gedaan kan verzwakken. De lezing verkent hoe de ideeën van Sontag en Levinas relevant blijven in een tijd van sociale media, nieuwsbeelden en eindeloze visuele circulatie.

Publicatie Mededelingen van de Levinas Studiekring 2025

De nieuwe editie van de Mededelingen van de Levinas Studiekring (XXVIII, december 2025) is verschenen. In dit nummer belichten drie auteurs vanuit verschillende invalshoeken de actualiteit en relevantie van het denken van Emmanuel Levinas. Met bijdragen van Joachim Duyndam, Bas Rouing en Martine Berenpas biedt deze editie een rijk palet aan reflecties op fenomenologie, sociale verbondenheid en beeldethiek.

De Mededelingen zijn hier beschikbaar en nodigen uit tot verdere verdieping en gesprek.

Programma Levinas Studiekring

Zaterdag 9 maart, ILUF Utrecht

Programma Studiedag Levinas Studiekring 2024

Locatie: Achter de Dom 14, 3512 JP UTRECHT, Bij vragen kunt u contact opnemen met Martine Berenpas: 0610766831/levinas.studiekring@gmail.com

10:30-11:00 Inloop met koffie/thee en wat lekkers

11:00-11:15 opening door Cees Zweistra

11:15-12:00 Rafaëlle Kwakkel – Het gelaat van de android

12:00-12:15 discussie en vragen

12:15-13:00 Lunch

13:00-13:45 Martine Berenpas – De Zhuangzi en Emmanuel Levinas over ethische competentie en interculturele filosofie.

13:45-14:00 discussie en vragen

14:00-14:15 koffie/thee pauze

14:15-15:00 Arjan Moggre – De robot als mens 2.0

15:00-15:15 discussie en vragen

15:15-15:30 Afsluiting

Informatie over de lezingen

Rafaëlle Kwakkel

Het eerste seizoen van de televisieserie Westworld stelt de kijker voor een raadsel, waarop Levinas’ denken een antwoord biedt. Westworld gaat over androids: kunstmatig intelligente mensen. Deze androids zijn in uiterlijk en voorgeprogrammeerd gedrag niet van natuurlijke mensen te onderscheiden, maar zij hebben geen vrije wil. Het eerste seizoen draait om de vraag wat er nodig is om de androids een vrije wil te laten verwerven. In de laatste aflevering wordt onthuld dat lijden hetgeen is dat de androids doet “ontwaken”. De serie geeft cinematografisch duidelijk aan wanneer dat gebeurt – maar doet dat maar voor één android, Maeve. Dat Maeve eerder dan de andere androids haar eigen keuzes kan maken, is opmerkelijk, aangezien de serie toont dat alle androids dag in dag uit met groot lijden te maken krijgen. In deze presentatie zal ik laten zien hoe het denken van Levinas helpt begrijpen wat er zo bijzonder is aan Maeve’s lijden, en ook context biedt voor het door Westworld gesuggereerde verband tussen lijden en de menselijke subjectwording.

Rafaëlle Kwakkel (1993) zal in maart 2024 de MA Literature in Society aan de Universiteit Leiden afronden. Onder begeleiding van Jan van Dijkhuizen deed zij onderzoek naar de rol van lijden in de filosofie van Emmanuel Levinas, Karel Čapeks toneelstuk Rossum’s Universal Robots en seizoen 1 van de televisieserie Westworld.

Martine Berenpas

Afbeelding met boekenkast, persoon, kleding, Menselijk gezicht

Automatisch gegenereerde beschrijving Tijdens de studiedag zal ik een korte presentatie geven over mijn dissertatie die ik binnenkort zal afronden. In mijn onderzoek heb ik het denken van Emmanuel Levinas en de filosofie van de vroeg daoïstische tekst de Zhuangzi inzet om een filosofische houding te articuleren waarin wij recht kunnen doen aan de culturele ander. In mijn lezing zal ik laten zien dat de positie van diegene die de vergelijking in interculturele filosofie doet, voor een groot deel de vergelijking en de uitkomst van de vergelijking bepaald. Om de kolonisatie van de culturele ander zoveel mogelijk te vermijden en om optimaal te kunnen leren van en met de culturele ander is het belangrijk dat de interculturele filosoof zichzelf een houding aanleert waarin hij of zij zich bewust wordt van zijn of haar emotionele commitments en overtuigingen. Het actief de eigen hart/geest op dieet zetten gecombineerd met Levinas’ ethische relatie waarin de ander onze egocentrische positie in twijfel trekt, geeft de intercultureel filosoof een manier om de culturele ander vanuit een open, nieuwsgierige en gelijkwaardige relatie te benaderen.

Martine Berenpas heeft gezondheidspsychologie en wijsbegeerte gestudeerd aan de Universiteit Leiden. Ze is geïnteresseerd in fenomenologie, Frans existentialisme en Oosterse filosofie. Momenteel werkt ze als docent ethiek en politiek bij Fontys Hogeschool in Tilburg.

Arjan Moggre:

De opkomst en nieuwe mogelijkheden van AI dwingen ons na te denken over de wijze waarop wij ons als mens dienen te verhouden tot deze nieuwe revolutionaire technologie. Arjan Moggre reflecteert in zijn lezing op de vraag wat het belang is van de technische mogelijkheden van AI ten aanzien van het stimuleren van het menselijk brein. In zijn lezing concentreert hij zich op de relatie tussen de mens en de robot en probeert hij te specificeren op welke manier deze relatie afwijkt van de intermenselijke verhouding. Hij vergelijkt daarbij de filosofie van Merleau-Ponty met het denken van Levinas. Levinas fundeert de ethiek als bepalend onderdeel voor de menselijke relatie. Levinas ziet de mens in eerste instantie als een organisme dat leeft in de genieting. ‘Leven van…’ zegt Levinas is genieting. In zijn boek Totaliteit en Oneindigheid werkt hij vanuit dit basisprincipe toe naar een filosofie over de intersubjectiviteit en uiteindelijk naar een wat hij noemt fundering van de ethiek. Het gaat in dit werkstuk met name om zijn ideeën over het genieten als basis voor zijn filosofie. De ideeën van beide filosofen worden bekeken in het licht van de ontwikkelingen in de AI.

Arjan Moggre is na een carrière in de bedrijfskunde filosofie gaan studeren en klassieke gitaar aan de Schumann Academie. Beide opleidingen heeft hij afgerond. Zijn masterscriptie schrijf hij over De Robot als mens 2.0. Een onderzoek naar de verhouding tussen mens en robot. Arjan houdt van tuinieren en biljarten. Daarnaast spendeert hij graag tijd met zijn kleinkinderen.

Interview met Martine Berenpas over het gedachtegoed van Levinas

Radio Horzelnest interviewde filosofe Martine Berenpas over het gedachtegoed van Emmanuel Levinas. Levinas’ leven bestreek bijna volledig de twintigste eeuw: de eeuw van het Stalinisme, de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Vietnamoorlog, en andere gewelddadige conflicten die van grote invloed waren op Levinas’ filosofie en hem aanzetten tot het formuleren van wat wel een ‘ethiek van de Ander’ wordt genoemd. In dit gesprek vertelt Martine hoe de oneindige verantwoordelijkheid voor de Ander ons volgens Levinas van de zwaarte van het leven, van ons eigen zijn, bevrijdt. Bovendien zal blijken dat de Ander weliswaar de centrale positie in Levinas’ filosofie heeft, maar dat dat niet betekent dat Levinas zich alleen maar met de Ander, en niet met het zelf bezighoudt. Martine Berenpas is docent en promovenda aan het Instituut voor Wijsbegeerte van de Universiteit Leiden. In haar dissertatie verbindt ze het werk van Emmanuel Levinas met de vroege Daoïstische tekst de Zhuang Zi. Martine doceert feministische theorie, Aziatische filosofie, en de mimetische theorie van René Girard, zowel bij het Leiden University College als het Hoger Onderwijs voor Ouderen. Ze publiceerde artikelen en boekbijdragen over Sartre, Girard, en onderwerpen als terrorisme en de ethiek van het martelen, maar ook over gastvrijheid en uiteraard veel over het denken van Emmanuel Levinas. Sinds 2022 vormt zij met Cees Zweistra ook het bestuur van de Levinas Studiekring.